Bạn đã bao giờ tự nhủ: "Mình lười quá, tại mình không có ý chí"?
Bạn đã bao giờ tự nhủ: "Mình lười quá, tại mình không có ý chí"?
Tình huống này quen thuộc lắm. Bạn hào hứng bắt đầu học tiếng Anh. Bạn tải ba bốn ứng dụng, mua một cuốn sách mới, đặt báo thức 6 giờ sáng để học. Ba ngày sau, báo thức bị tắt, ứng dụng nằm im trên điện thoại, và bạn tự trách mình là người thiếu kỷ luật.
Nhưng khoan đã. Kỷ luật có thực sự là vấn đề không?
Scott Young, tác giả của cuốn "How to Change a Habit", đã viết một câu rất hay: "Với mỗi giọt kỷ luật, bạn cần một gallon chiến lược và sự thấu hiểu." Nghĩa là, kỷ luật chỉ chiếm một phần rất nhỏ trong việc tạo thói quen. Phần còn lại là chiến lược, là cách bạn thiết kế kế hoạch sao cho dễ thực hiện. Young khẳng định: "Không đủ kỷ luật gần như không bao giờ là rào cản lớn nhất đối với thành công của bạn." (Scott Young, 2011)
Vậy điều gì thực sự khiến bạn bỏ cuộc? Hãy cùng tìm hiểu bốn nguyên nhân thật sự khiến thói quen học tiếng Anh thất bại, và cách khắc phục từng vấn đề một.
Bốn thủ phạm thật sự giết chết thói quen của bạn
Scott Young đã chỉ ra rằng khi một thói quen mới thất bại, nguyên nhân gần như luôn rơi vào một trong bốn nhóm sau: mất hứng thú, hay quên, quy tắc không rõ ràng, và chướng ngại bất ngờ. (Scott Young, 2011)
Hãy xem từng thủ phạm này hoạt động thế nào trong quá trình học tiếng Anh nhé.
1. Mất hứng thú
Ngày đầu, bạn phấn khích lắm. Bạn cảm thấy mình sắp nói tiếng Anh giỏi như người bản xứ. Nhưng đến ngày thứ bảy, cảm giác hào hứng dần biến mất. Bài học không còn mới mẻ, từ vựng lặp đi lặp lại, và bạn bắt đầu tự hỏi: "Học cái này để làm gì?"
Đây không phải là thiếu ý chí. Đây là phản ứng tự nhiên của não bộ. Theo Hiệp hội Tâm lý học Hoa Kỳ (APA), động lực nội tại có xu hướng giảm dần khi một hoạt động trở nên quen thuộc và lặp lại. APA chỉ ra rằng việc duy trì động lực phụ thuộc nhiều vào cách bạn thiết kế môi trường và mục tiêu hơn là yếu tố ý chí đơn thuần. (American Psychological Association, 2012)
Cách khắc phục:
- Chia nhỏ mục tiêu thành những cột mốc ngắn hạn. Thay vì đặt mục tiêu "nói tiếng Anh giỏi trong một năm", hãy đặt mục tiêu "học 10 từ mới mỗi ngày trong tuần này". Cột mốc ngắn giúp bạn thấy tiến bộ liên tục, từ đó duy trì hứng thú.
- Thay đổi phương pháp thường xuyên. Hôm nay học qua ứng dụng, ngày mai xem video tiếng Anh, ngày kia luyện nói với bạn bè. Sự đa dạng giữ cho việc học luôn tươi mới.
- Gắn việc học với điều bạn thích. Thích nấu ăn? Hãy xem video hướng dẫn nấu ăn bằng tiếng Anh. Thích bóng đá? Đọc tin tức thể thao bằng tiếng Anh. Khi việc học gắn với đam mê, bạn ít có cơ hội chán nản.
2. Hay quên
Nghe có vẻ buồn cười, nhưng đây lại là nguyên nhân phổ biến nhất khiến thóiамен mới thất bại. Bạn không chủ động bỏ học. Bạn chỉ đơn giản là quên mất.
Scott Young kể rằng khi ông mới bắt đầu rèn luyện kỹ năng thay đổi thói quen, ông quyết định luyện đọc nhanh mười lăm phút mỗi ngày. Một thói quen đơn giản, không hề khó. Nhưng sau khoảng hai tuần, ông hoàn toàn quên mất việc đó. Bỏ lỡ một ngày, và phải bắt đầu lại từ đầu. (Scott Young, 2011)
Trong bối cảnh học tiếng Anh, chuyện này xảy ra liên tục. Bạn dự định học sau khi đi làm về, nhưng về đến nhà thì mệt quá, lướt điện thoại một lúc, rồi đi ngủ luôn. Ngày hôm sau cũng vậy. Không ai cố tình bỏ học, chỉ là việc đó không đủ nổi bật trong tâm trí để bạn nhớ thực hiện.
Cách khắc phục:
- Tạo nhắc nhở hữu hình. Đặt sách tiếng Anh trên gối ngủ, dán giấy ghi chú lên màn hình máy tính, hoặc đặt báo thức với ghi chú "Đã học tiếng Anh chưa?". Nhắc nhở bên ngoài giúp bạn không cần dựa vào trí nhớ.
- Gắn thói quen mới vào thói quen cũ. James Clear, tác giả của cuốn "Atomic Habits", gọi đây là "habit stacking" - xếp chồng thói quen. Công thức đơn giản: "Sau khi [thói quen cũ], tôi sẽ [thói quen mới]." Ví dụ: "Sau khi pha xong ly cà phê buổi sáng, tôi sẽ học tiếng Anh mười phút." (James Clear, 2018)
- Chọn thời điểm cố định. Học vào một giờ cụ thể mỗi ngày, ví dụ 7 giờ tối, giúp việc học trở thành một phần tự nhiên của lịch trình, giống như đánh răng hay ăn tối.
3. Quy tắc không rõ ràng
Bạn nói: "Mình sẽ học tiếng Anh mỗi ngày." Nhưng học thế nào? Học bao lâu? Học cái gì? Học bằng ứng dụng hay sách? Học nghe hay nói?
Khi quy tắc mơ hồ, não bạn sẽ chọn cách dễ nhất: không làm gì cả.
Scott Young giải thích rằng viết ra kế hoạch cụ thể tạo ra sự rõ ràng. "Viết giúp biến những suy nghĩ và mong muốn mơ hồ thành những từ ngữ và ngôn ngữ rõ ràng." Bạn có thể có một mong muốn chung chung là học tiếng Anh, nhưng cụ thể phải làm gì mỗi ngày? Nếu không trả lời được câu hỏi này, thói quen sẽ tan biến ngay khi gặp trở ngại nhỏ nhất. (Scott Young, 2011)
Cách khắc phục:
- Viết ra một kế hoạch cụ thể. Không cần dài dòng, chỉ cần trả lời ba câu hỏi: Bạn sẽ học vào mấy giờ? Học bao lâu? Học nội dung gì? Ví dụ: "7 giờ tối mỗi ngày, học tiếng Anh 20 phút trên ứng dụng Duolingo."
- Phân biệt giữa cam kết và gợi ý. Young đề xuất chia kế hoạch thành hai phần: cam kết (bắt buộc làm) và gợi ý (nên làm nhưng không bắt buộc). Cam kết: "Học 10 từ mới mỗi ngày." Gợi ý: "Ôn lại từ cũ vào cuối tuần." Cấu trúc này giúp bạn linh hoạt mà không mất mục tiêu. (Scott Young, 2011)
- Giữ cho quy tắc thật đơn giản. Không nên có hơn hai đến ba quy tắc chính. Càng đơn giản, càng dễ tuân thủ.
4. Chướng ngại bất ngờ
Bạn đang học đều đặn được hai tuần. Đột nhiên, công ty yêu cầu tăng ca cả tuần. Hoặc bạn bị ốm. Hoặc bạn đi du lịch với bạn bè. Lịch trình bị đảo lộn, và thói quen học tiếng Anh bị gián đoạn.
Scott Young gọi đây là "schedule break" - khoảng nghỉ lịch trình. Đây là trở ngại nguy hiểm nhất vì nó không chỉ ngăn bạn học trong một hai ngày, mà có thể phá vỡ toàn bộ thói quen bạn vừa xây dựng. Young kể về một lần ông đang thử thách chạy bộ mỗi buổi sáng, thì phải tham gia một bữa tiệc kéo dài đến tận sáng hôm sau. Ông vẫn cố chạy năm kilomet sau ba mươi tiếng không ngủ, một nỗ lực đáng khen nhưng hoàn toàn có thể tránh được nếu lên kế hoạch trước. (Scott Young, 2011)
Cách khắc phục:
- Lập kế hoạch cho những ngày đặc biệt. Bạn biết tuần sau có đi công tác? Hãy quyết định trước: "Những ngày đi công tác, mình chỉ học năm phút qua điện thoại thay vì hai mươi phút như bình thường." Giảm bớt không phải là bỏ cuộc. Nó là chiến lược để duy trì liên tục.
- Chuẩn bị phương án dự phòng. Không có thời gian học hai mươi phút? Hãy có sẵn một bài học ngắn năm phút trên điện thoại. Không có internet? Tải sẵn vài bài nghe offline. Phương án dự phòng giúp bạn không bỏ lỡ ngày nào.
- Nếu lỡ bỏ một ngày, đừng bỏ cuộc. Một ngày không học không phá hủy thói quen. Nhưng bỏ luôn vì "đã lỡ rồi" mới là điều nguy hiểm. Hãy quay lại ngay ngày hôm sau.
Chiến lược thắng ý chí: Ba nguyên tắc thiết kế thói quen
Bây giờ bạn đã biết bốn thủ phạm chính. Nhưng làm thế nào để thiết kế một kế hoạch học tiếng Anh đủ tốt để không cần dựa vào ý chí? Hãy nhớ ba nguyên tắc cốt lõi mà Scott Young đề xuất.
Đơn giản
Nguyên tắc đầu tiên: giữ cho thói quen thật đơn giản. Young gọi đây là quy tắc KISS - "Keep It Simple, Stupid!" Tham số của thói quen nên được xây dựng trên một hoặc hai quy tắc, không phải hai mươi. (Scott Young, 2011)
Trong học tiếng Anh, điều này có nghĩa là: đừng cố học ngữ pháp, từ vựng, nghe, nói, đọc, viết tất cả cùng một lúc. Hãy chọn một việc duy nhất để bắt đầu. Ví dụ: "Mỗi ngày học mười từ mới." Chỉ vậy thôi. Khi thói quen này đã vững, bạn có thể thêm thói quen khác.
Linh hoạt
Nguyên tắc thứ hai: thói quen quá cứng nhắc sẽ gãy. Young cảnh báo: "Thói quen cứng nhắc sẽ bị phá vỡ. Bạn cần đảm bảo thói quen phù hợp một cách trơn tru với lối sống của mình." Quá linh hoạt thì thói quen mất ý nghĩa. Quá cứng nhắc thì không thể tồn tại trong cuộc sống thực. Hãy tìm điểm cân bằng. (Scott Young, 2011)
Áp dụng vào tiếng Anh: nếu bạn đặt mục tiêu học đúng 30 phút mỗi ngày bằng đúng một cuốn sách, bạn sẽ thất bại vào ngày đầu tiên bị mệt. Thay vào đó, hãy đặt mục tiêu linh hoạt hơn: "Mỗi ngày dành ít nhất mười phút học tiếng Anh, bằng bất kỳ phương pháp nào." Ngày bình thường bạn có thể học ba mươi phút. Ngày bận rộn, mười phút qua điện thoại vẫn được tính.
Dự phòng khoảng nghỉ lịch trình
Nguyên tắc thứ ba: luôn lường trước những khoảng nghỉ lịch trình. Kỳ nghỉ, ốm đau, dự án mới đột xuất, sự kiện gia đình - tất cả đều có thể phá vỡ thói quen của bạn. Young khuyên: "Lời khuyên tốt nhất để quản lý khoảng nghỉ lịch trình là lên kế hoạch trước." (Scott Young, 2011)
Đừng đợi đến khi sự cố xảy ra mới nghĩ cách đối phó. Hãy chuẩn bị sẵn phương án cho những tình huống phổ biến. Khi bạn đã có sẵn kế hoạch dự phòng, bạn sẽ không cần ý chí để vượt qua - chỉ cần làm theo kế hoạch đã viết sẵn.
Lộ trình ba mươi ngày: Từ chiến lược đến thói quen
Young đề xuất mô hình "Thử nghiệm ba mươi ngày" - cam kết thực hiện một thói quen trong ba mươi ngày liên tục. Ba mươi ngày không phải con số thần kỳ, nhưng nó đủ dài để tạo ra một con đường mòn trong não, và đủ ngắn để bạn không sợ hãi khi cam kết. (Scott Young, 2011)
Ông chia ba mươi ngày này thành năm giai đoạn:
- Ngày 1 đến 3 - Giai đoạn nước rút: Động lực cao, khó khăn cũng cao. Bạn hào hứng nhưng dễ làm quá mức. Hãy giữ nhịp độ vừa phải.
- Ngày 4 đến 10 - Giai đoạn kéo lê: Động lực giảm, khó khăn vẫn còn. Đây là lúc nhiều người bỏ cuộc nhất. Hãy dựa vào hệ thống nhắc nhở bạn đã tạo, không dựa vào cảm xúc.
- Ngày 10 đến 20 - Giai đoạn trơn tru: Thói quen bắt đầu trở nên dễ dàng hơn. Nhưng cẩn thận, vì khi dễ dàng hơn, bạn cũng dễ quên hơn.
- Tuần 2 đến 3 - Chướng ngại bất ngờ: Một sự kiện bất ngờ xuất hiện và đe dọa phá vỡ thói quen. Nếu bạn đã có phương án dự phòng, không sao cả.
- Tuần 3 trở đi - Giai đoạn ổn định: Thói quen đã trở thành tự nhiên. Bạn vẫn cần một chút nỗ lực, nhưng nó không còn là cuộc chiến nữa.
Áp dụng vào tiếng Anh, bạn có thể thiết kế thử nghiệm ba mươi ngày như sau:
Cam kết: Từ ngày 1 đến ngày 30, mỗi ngày tôi sẽ học tiếng Anh ít nhất mười phút, trước khi đi ngủ.
Quy tắc:
- Học ít nhất mười phút (không giới hạn tối đa)
- Có thể dùng bất kỳ tài liệu nào: ứng dụng, sách, video, podcast
- Nếu một ngày nào đó không thể học (ốm, sự kiện khẩn cấp), ghi chú lại và tiếp tục ngày hôm sau
Gợi ý:
- Nên ôn lại từ vựng cũ vào cuối tuần
- Nên luyện nói to thay vì chỉ đọc thầm
Đơn giản, rõ ràng, linh hoạt. Bạn không cần ý chí sắt đá để thực hiện kế hoạch này. Bạn chỉ cần một kế hoạch tốt.
Lời kết
Lần tới khi bạn bỏ học tiếng Anh được vài ngày, đừng vội tự trách mình là người thiếu kỷ luật. Hãy tự hỏi: "Kế hoạch của mình đang có vấn đề ở đâu?"
Bạn mất hứng thú? Hãy thay đổi phương pháp. Bạn hay quên? Hãy tạo nhắc nhở. Quy tắc không rõ ràng? Hãy viết cụ thể hơn. Chướng ngại bất ngờ? Hãy chuẩn bị phương án dự phòng.
Kỷ luật là tốt, nhưng chiến lược tốt hơn. Thay vì cố gắng rèn luyện thêm ý chí - một tài nguyên có hạn - hãy đầu tư vào việc thiết kế một kế hoạch thông minh hơn. Khi kế hoạch đúng, bạn sẽ ngạc nhiên vì việc duy trì thói quen học tiếng Anh dễ dàng đến nhường nào.
Bạn không thiếu ý chí. Kế hoạch của bạn cần được chỉnh sửa thôi. Và đó là tin tốt, vì kế hoạch thì luôn có thể thay đổi được.
Nguồn tham khảo:
- Scott Young - How to Change a Habit (2011) https://www.scotthyoung.com/blog/
- American Psychological Association - What You Need to Know About Willpower (2012) https://www.apa.org/helpcenter/willpower
- James Clear - Atomic Habits: An Easy & Proven Way to Build Good Habits & Break Bad Ones (2018) https://jamesclear.com/atomic-habits